Wykształcenie i kariera akademicka

Urodził się 31 stycznia 1957 r. w Krośnie. W 1979 r. ukończył Pedagogiczne Studium Techniczne w Rzeszowie. Następnie podjął studia na Wydziale Teologicznym Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, równolegle studiując na Wydziale Historii Kościoła tej uczelni. W 1986 r. przyjął święcenia kapłańskie w Zakonie Braci Mniejszych Kapucynów (OFMCap).

Stopień doktora nauk humanistycznych w zakresie historii uzyskał w 1992 r., stopień doktora habilitowanego w 2001 r., a w 2011 r. otrzymał tytuł profesora nauk humanistycznych. Od początku swojej kariery naukowy związany z Papieską Akademią Teologiczną – Uniwersytetem Papieskim Jana Pawła II w Krakowie.

Po przyjęciu święceń kapłańskich przez dwa lata pracował duszpastersko w parafii Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Stalowej Woli. Następnie został skierowany do pracy naukowej w Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, z którą związał swoją wieloletnią działalność akademicką.

Od 1990 r. pracował jako nauczyciel akademicki na Papieskiej Akademii Teologicznej, przekształconej w 2009 r. w Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie. Początkowo był zatrudniony jako asystent (1990-1994), a następnie adiunkt (1995-2001) w Katedrze Historii Kościoła w Czasach Najnowszych. W kolejnych latach objął kierownictwo Katedry Archiwistyki i Nauk Pomocniczych Historii.

Pełnił również funkcje kierownika Studium Archiwistycznego (2002–2008), Studium Archiwistyczno-Bibliotekoznawczego (2008–2012) oraz Podyplomowych Studiów z Archiwistyki i Bibliotekoznawstwa. Uczestniczył w organizacji i rozwijaniu kształcenia akademickiego w zakresie archiwistyki, bibliotekoznawstwa i nauk pomocniczych historii.

Prowadził działalność dydaktyczną także na Uniwersytecie Śląskim, w Krakowskim Instytucie Rozwoju Edukacji oraz w wyższych seminariach duchownych afiliowanych do Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie. Dnia 23 stycznia 2012 r. został inkardynowany do diecezji łuckiej obrządku łacińskiego na Ukrainie, kontynuując działalność naukową i akademicką w Krakowie.

Zainteresowania badawcze i dorobek naukowy

Jego zainteresowania naukowe koncentrują się na historii Polski XIX i XX wieku, ze szczególnym uwzględnieniem dziejów Kościoła katolickiego, historii wspólnot zakonnych, polityki wyznaniowej państwa komunistycznego oraz represji stosowanych wobec duchowieństwa i osób zakonnych w okresie Polski Ludowej. Istotne miejsce w jego badaniach zajmują również działalność komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, stosunki polsko-ukraińskie oraz problematyka zbrodni wołyńskiej.

Drugim ważnym obszarem jego zainteresowań są archiwistyka i nauki pomocnicze historii, zwłaszcza heraldyka kościelna i zakonna, numizmatyka, weksylologia, falerystyka, ikonografia i symbolika chrześcijańska. W swoich badaniach podejmuje również zagadnienia związane z krajobrazem kulturowym Europy, ochroną dziedzictwa historycznego, historią regionalną oraz dziejami społeczności lokalnych.

Autor i współautor licznych monografii, artykułów naukowych, rozdziałów w pracach zbiorowych, opracowań leksykograficznych i encyklopedycznych oraz edycji źródeł historycznych. Jego dorobek obejmuje również redakcję naukową monografii wieloautorskich i serii wydawniczych.

Do ważnych osiągnięć badawczych należy dwutomowe opracowanie Represje wobec osób duchownych i zakonnych na terenie województwa krakowskiego 1944-1975. Leksykon biograficzny (2014-2016), dokumentujące losy osób duchownych i zakonnych poddanych represjom przez władze komunistyczne. Publikacja stanowi rezultat wieloletnich badań archiwalnych nad polityką państwa wobec Kościoła katolickiego i mechanizmami funkcjonowania aparatu represji.

Ważne miejsce w jego dorobku zajmuje edytorstwo źródeł historycznych, w tym dokumentów dotyczących dziejów Kościoła, wspólnot zakonnych oraz historii społecznej i regionalnej. Szczególną uwagę poświęca opracowywaniu, krytycznej analizie i udostępnianiu materiałów archiwalnych, umożliwiających pogłębienie badań nad przeszłością.

Wyniki swoich badań prezentował podczas licznych konferencji i sympozjów naukowych organizowanych w Polsce i za granicą. Jest również recenzentem artykułów i monografii naukowych, rozpraw doktorskich, osiągnięć habilitacyjnych oraz dorobku naukowego ocenianego w postępowaniach o nadanie tytułu profesora.

Istotną część jego działalności akademickiej stanowi kształcenie kadr naukowych. Według danych opublikowanych w 2022 r. wypromował sześciu doktorów oraz ponad stu magistrów i licencjatów.

Uczestniczył także w działalności wydawniczej czasopism historycznych i archiwistycznych. Był związany z redakcją „Archiva Ecclesiastica”, periodyku Stowarzyszenia Archiwistów Kościelnych, a także zasiada w radach naukowych czasopism „Archiva Ecclesiastica” i „Nasza Przeszłość”.

Działalność archiwistyczna i organizacyjna

Znaczącą część jego działalności zawodowej stanowi zaangażowanie w rozwój archiwistyki, szczególnie archiwistyki kościelnej, oraz działania na rzecz ochrony, opracowywania i udostępniania historycznych zasobów archiwalnych.

W latach 2004–2008 pełnił funkcję wiceprezesa Stowarzyszenia Archiwistów Kościelnych, a następnie jego prezesa (2008-2012). Angażował się w organizację konferencji, szkoleń i warsztatów archiwistycznych, służących podnoszeniu kwalifikacji zawodowych oraz rozwijaniu współpracy pomiędzy archiwami kościelnymi i państwowymi.

W latach 2009–2012 był członkiem Rady Naukowej przy Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, do której został powołany z nominacji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W 2004 r. został powołany do Zespołu Specjalistów do Spraw Archiwaliów przy Kościelnej Komisji Konkordatowej. Należał również do Rady Archiwalnej Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.

Aktywnie uczestniczył w działalności krajowych i zagranicznych towarzystw naukowych oraz instytucji badawczych. W Polskim Towarzystwie Teologicznym pełnił funkcję wiceprezesa (1996-2008) oraz kierownika Sekcji Historycznej (1992-1996 i 2002-2016). Od 2004 r. pełnił funkcję zastępcy kierownika Komisji Historycznej Polskiej Akademii Nauk – Oddział w Katowicach. Był również związany z Polskim Towarzystwem Historycznym i Stowarzyszeniem Archiwistów Polskich.

Od 2010 r. pełnił funkcję zastępcy dyrektora Instytutu Badań Dziejów Kościelnych w Łucku, uczestnicząc w działalności środowiska naukowego zajmującego się dziejami Kościoła na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej.

Przez dwie kadencje (2016-2019 i 2019-2022) był członkiem Rady Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki, uczestnicząc w pracach związanych z rozwojem i finansowaniem badań humanistycznych w Polsce. Został również powołany do Zespołu do Spraw Nagród w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.

Współpracował z instytucjami kultury, muzeami oraz organizacjami zajmującymi się ochroną dziedzictwa historycznego. W 2021 r. został powołany do Rady Muzeum Ziemi Miechowskiej.

Działalność w Instytucie Pamięci Narodowej

W 2006 r. podjął pracę w Oddziałowym Biurze Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, obejmując stanowisko głównego specjalisty. Jego badania koncentrowały się przede wszystkim na polityce wyznaniowej władz komunistycznych, represjach wobec Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych oraz działalności aparatu bezpieczeństwa Polski Ludowej.

Był współinicjatorem serii edycji źródłowych „Niezłomni” oraz redaktorem serii wydawniczej „Kościół w okowach”, poświęconej badaniom nad polityką władz komunistycznych wobec Kościoła i środowisk religijnych. W 2007 r. otrzymał Nagrodę Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej za działalność naukową.

W latach 2016-2023 był członkiem Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej, powołanym uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 23 czerwca 2016 r. Od 27 czerwca 2017 r. do 27 czerwca 2019 r. pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Kolegium IPN.

Kontynuuje działalność badawczą w Biurze Badań Historycznych Instytutu Pamięci Narodowej. W ostatnich latach podejmował m.in. badania nad losami duchowieństwa w okresie komunizmu, represjami wobec wspólnot zakonnych, działalnością osób duchownych w XX wieku oraz zbrodniami popełnionymi na ludności polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej przez ukraińskich nacjonalistów (UPA/OUN).

Nagrody, odznaczenia i wyróżnienia

Za osiągnięcia naukowe, dydaktyczne, organizacyjne oraz działalność społeczną został uhonorowany licznymi nagrodami i odznaczeniami państwowymi, samorządowymi i kościelnymi.

W 2006 r. otrzymał Medal Komisji Edukacji Narodowej, a w kolejnych latach był wielokrotnie wyróżniany nagrodami Rektora Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie.

W 2017 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda nadał mu Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski za wybitne zasługi w upowszechnianiu wiedzy o najnowszej historii Polski oraz osiągnięcia w pracy naukowo-dydaktycznej.

W 2020 r. został uhonorowany Nagrodą Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego za całokształt działalności naukowo-dydaktycznej. W tym samym roku otrzymał Nagrodę Specjalną Stowarzyszenia Wydawców Katolickich FENIKS 2020 za całokształt dokonań, ze szczególnym uwzględnieniem dorobku dotyczącego historii Kościoła katolickiego w Polsce.

W 2022 r. został odznaczony Złotym Medalem za Długoletnią Służbę, przyznanym przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. W 2023 r. otrzymał Medal „Pro Patria” za działalność na rzecz zachowania pamięci historycznej i środowisk kombatanckich.

W 2024 r. Prezydent Miasta Krakowa nadał mu Odznakę „Honoris Gratia” w uznaniu zasług dla Krakowa i jego mieszkańców. Został również uhonorowany Brązowym Medalem Jana Pawła II za zasługi dla Archidiecezji Krakowskiej.

Wyrazem uznania dla jego dorobku naukowego było przygotowanie w 2017 r., z okazji 60. rocznicy urodzin i 30-lecia działalności naukowej, księgi pamiątkowej Krajobraz i dziedzictwo kulturowe Europy. Sacrum–profanum. Jubileuszowi towarzyszyła międzynarodowa konferencja naukowa „Krajobraz i dziedzictwo kulturowe Europy – trwałość i przemijanie”, zorganizowana w Krakowie z udziałem przedstawicieli polskich i zagranicznych ośrodków akademickich.

Działalność społeczna i zainteresowania

Poza działalnością naukową i akademicką angażuje się w inicjatywy społeczne, patriotyczne oraz przedsięwzięcia służące zachowaniu pamięci historycznej i upowszechnianiu wiedzy o przeszłości.

Znany jest w środowisku harcerskim jako założyciel niezależnego Szczepu Harcerskiego „Leśne Plemię”, utworzonego w 1986 r. w Stalowej Woli-Rozwadowie. Pełnił posługę duszpasterza harcerskiego oraz sprawował opiekę duchową nad środowiskami sybirackimi i kombatanckimi w Małopolsce.

Od wielu lat uczestniczy w przedsięwzięciach popularyzujących wiedzę historyczną. Prowadzi wykłady otwarte, bierze udział w spotkaniach autorskich, debatach historycznych, audycjach radiowych i programach telewizyjnych. Szczególne miejsce w jego działalności popularyzatorskiej zajmują historia najnowsza Polski, dzieje Kościoła katolickiego, historia regionalna oraz zagadnienia związane z ochroną dziedzictwa kulturowego.

Prywatnie jest pasjonatem motocykli i historii motoryzacji. Interesuje się również kolekcjonerstwem, gromadząc przez lata bogaty zbiór figurek przedstawiających osiołki.